του Philippe Bernard (*)
Το άρθρο αυτό δεν ξεφεύγει από τον κανόνα: το γράψιμο δεν είναι μόνο ένας τρόπος επικοινωνίας, είναι κι ένα ισχυρό μέσο που σε βοηθάει να βάζεις σε τάξη τις ιδέες σου, να οργανώνεις τη σκέψη σου, να διαχειρίζεσαι την πολυπλοκότητα. «Γράφω γιατί δεν ξέρω τι σκέφτομαι αν δεν το δω γραμμένο», έλεγε η Αμερικανίδα συγγραφέας Φλάνερι Ο’ Κόνορ (1925-1964). Το ίδιο ισχύει και για το θέμα αυτού του άρθρου: τη βαθμιαία εξαφάνιση του γραψίματος, με τη μορφή τουλάχιστον της κλασικής χειρόγραφης μορφής, και την εισβολή, ιστορική και προβληματική ταυτόχρονα, της τεχνητής νοημοσύνης στη διαδικασία της γραφής.
Το 2008, οι Γάλλοι έστελναν ακόμη κατά μέσο όρο 45 επιστολές τον χρόνο. Το 2020, ο αντίστοιχος αριθμός ήταν 5. Η φωνή εκτοπίζει κάθε μέρα και περισσότερο τη γραμμένη λέξη. Τα μηνύματα audio (7 δισεκατομμύρια στέλνονται καθημερινά μέσω WhatsApp) παίρνουν τη θέση των SMS, οι ηχητικές σημειώσεις εκθρονίζουν τα memos και τα podcasts αντικαθιστούν τα άρθρα.
Η βαθμιαία εξαφάνιση του γραπτού λόγου θέτει το ζήτημα των επιπτώσεων στη σκέψη και την κατανόηση του κόσμου. «Ο τρόπος που γράφουμε διαμορφώνει τον τρόπο που σκεφτόμαστε», παρατηρεί στον «New Yorker» o Αμερικανός συγγραφέας Hua Hsu. Κι όμως, πολλοί φοιτητές αδυνατούν να διαβάσουν ένα ολόκληρο μυθιστόρημα ή να γράψουν μια έκθεση με αυτόνομο τρόπο.
Ο Hsu, που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο, αναζητεί τρόπους να παρακάμψει την ΑΙ, ζητώντας από τους φοιτητές του να γράφουν στην αίθουσα και όχι στο σπίτι και πολλαπλασιάζοντας τις προφορικές εξετάσεις. Ορισμένοι φοιτητές, λέει, «ξεχνούν ακόμη κι ότι είναι ικανοί να σκέφτονται». Σε τελευταία ανάλυση, αν το γράψιμο βοηθά στην οργάνωση των ιδεών μας, πώς θα κατανοήσουμε τον κόσμο αν αφήσουμε την ΑΙ να γράφει στη θέση μας;
Η απάντηση του Media Lab του MIT, σε μια μελέτη του 2025, είναι ανησυχητική. Οι εθελοντές που έλαβαν μέρος, κλήθηκαν να συντάξουν κείμενα χρησιμοποιώντας ή όχι το ChatGPT και στη συνέχεια να θυμηθούν τι είχαν γράψει. Στους πρώτους, οι ζώνες του εγκεφάλου που συνδέονται με την προσοχή, με τον σχεδιασμό και με τη μνήμη περιόρισαν σημαντικά τη δραστηριότητά τους. Αν και το δείγμα ήταν μικρό (54 φοιτητές και μεταπτυχιακοί 18-39 ετών), οι ερευνητές συμπέραναν ότι τα αποτελέσματα προκαλούν ανησυχία για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της εξάρτησης από την ΑΙ.
Σε ένα άρθρο της που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα The Conversation, η Αμερικανίδα γλωσσολόγος Ναόμι Μπάρον αναρωτιέται αν η ΑΙ απειλεί τις συντακτικές ικανότητες των φοιτητών, την αξία της διαδικασίας του γραψίματος και τη σημασία του ως εργαλείου σκέψης. Σε ένα πολύ τεκμηριωμένο δοκίμιο με τίτλο «Η εποχή της ανθρώπινης απαξίωσης», ο πρόεδρος του ARTE France Μπρουνό Πατινό απευθύνει έκκληση να αποτρέψουμε τη νέα καταστροφή, αυτό που έρχεται δηλαδή μετά την κυριαρχία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Και συγκρίνει την εκθρόνιση του βιβλίου από την οθόνη με την αντικατάσταση (που περιγράφει ο Βικτόρ Ουγκώ στην Παναγία των Παρισίων) της αρχιτεκτονικής από την τυπογραφία. Και στις δύο περιπτώσεις, αλλοιώνεται ριζικά η σχέση μας με το νόημα των πραγμάτων.
(*) O Φιλίπ Μπερνάρ είναι αρθρογράφος της Monde
(Πηγή: Le Monde)