Με φόντο τα μνημεία της «Βυζαντινής Άρτας», οι πιστοί στην ιερά μονή της Κοίμησης της Θεοτόκου, στο μοναστήρι Θεοτοκιό, όπως οι Αρτινοί το γνωρίζουν, βιώνουν ιδιαίτερη εμπειρία.
Η μονή είναι κτισμένη στη θέση Ζερμή, κοντά στην πόλη της Άρτας στην εθνική οδό Άρτας -Τρικάλων.
Το Μοναστήρι είναι «φυτεμένο» μέσα στην καταπράσινη και λουλουδιασμένη φύση.
Το πετρόχτιστο συγκρότημα αποτελείται από μία μονόκλιτη θολωτή βασιλική και τέσσερα παρεκκλήσια.
Δύο μοναχές, οι αδελφές Κεχαριτωμένη και Χριστοδούλη, είναι η ψυχή του μοναστηριού που αποτελεί σημείο αναφοράς στην περιοχή και όχι μόνο. Καθημερινά ψάλλουν ύμνους και κάνουν τις ακολουθίες με τη βοήθεια ιερέων που στέλνει η μητρόπολη ‘Αρτας.
«Είναι ο 3ος κατά σειρά ναός πάνω στα ερείπια των προηγούμενων» ,αναφέρει η μοναχή Κεχαριτωμένη, καθώς «οι Τούρκοι έκαιγαν τις εκκλησιές». Πάνω στα θεμέλια παλιού βυζαντινού ναού σύμφωνα με την παράδοση, το καθολικό κτίστηκε το 1793 από τον αρματωλό Κωνσταντίνο Πούλη .Οι αλλεπάλληλες επιδρομές των κατακτητών γκρέμισαν τμήματα του ναού ο οποίος ανακατασκευάστηκε το 1875. Τα κελιά είναι νεώτερες κατασκευές καθώς κατά το μισό του 19ου αιώνα πυρπολήθηκαν από τους Οθωμανούς.
Όπως λέει η μοναχή, οι κάτοικοι του Πέτα έκαναν σπουδαίες δωρεές σε γη στο μοναστήρι, για να μην αρπάξουν τις περιουσίες τους οι Τούρκοι. Μετά την απελευθέρωση η μονή μοίρασε τα χωράφια στους ακτήμονες της περιοχής.
Για τους Αρτινούς, η μονή είναι άμεσα συνδεδεμένη με τις μεγάλες εορτές της Ορθοδοξίας.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ
Είναι κτισμένη στα θεμέλια παλαιότερου ναού, κατά παράδοση του 14ου αιώνα. Το έτος 1793 ο αρματολός Κωνσταντίνος Πούλης διορισμένος από τον Αλή Πασά καπετάνιος των Τζουμέρκων, έκτισε ναό αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου.
Οι κάτοικοι της περιοχής το ναό αυτό και το Μοναστήρι ονομάζουν Θεοτοκιό.
Είναι γυναικείο και σήμερα εγκαταβιώνει σ' αυτό 2 μοναχές. Διοικείται υπο Επιτροπής. Προεστ. Κεχαριτωμένη Μοναχή (Τσιρογιάννη).
Θεοτόκιο ονομάζουν οι Αρτινοί το μοναστήρι της Παναγίας που βρίσκεται στη θέση Ζερμή απέναντι απ' την πόλη, στους πρόποδες του λόφου του Πέτα και αριστερά του εθνικού δρόμου Άρτας-Τρικάλων. Κατά τον Σεραφείμ τον Βυζάντιο, ο ναός -αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου- ιδρύθηκε απ' τον αρματωλό Κωσταντίνο Πουλή το 1793 πάνω στα θεμέλια παλιότερου ναού, πιθανότατα βυζαντινού. Επειδή απ' τις συχνές τούρκικες επιδρομές ο ναός κατάντησε ετοιμόρροπος, ανακατασκευάστηκε εκ θεμελίων το 1875, οπότε πήρε τη σημερινή του μορφή. Τα παλιά κελλιά πυρπολήθηκαν απ' τους Τούρκους δυο φορές (1821 και 1854) τα δε υπάρχοντα κτίσματα είναι νεότερες κατασκευές. Σήμερα είναι ενεργό γυναικείο μοναστήρι.
Ο ναός είναι μονόκλιτη θολωτή βασιλική με τρούλλο και ενσωματωμένο κωδωνοστάσιο Στις μακρές πλευρές του φέρει ημικυκλικούς χορούς που φτάνουν ως τη στέγη, ανατολικά δε καταλήγει σε πεντάπλευρη κόγχη. Οι θόλοι της εγκάρσιας κεραίας του "σταυρού" εμφανίζονται εξωτερικά - όπως συνήθως- ως αετώματα, τα οποία σε συνδυασμό με τις παραδοσιακές πλάκες της στέγης προσφέρουν στο κτίσμα εξωτερική ποικιλομορφία και καλαισθησία. Η τοιχοποιία είναι απλή με μοναδική διακόσμηση μια οδοντωτή ταινία που περιτρέχει όλα τα γείσα της στέγης.
Εσωτερικά ο ναός χωρίζεται σε κυρίως ναό και νάρθηκα, των οποίων οι τοίχοι στο μεγαλύτερο μέρος τους είναι καλυμμένοι με ελαιοχρωματισμένα αμμοκονιάματα. Τοιχογραφίες υπάρχουν μόνο στην κόγχη του ιερού και πριν λίγα χρόνια καλύφθηκαν οι μακρές πλευρές του κυρίως ναού με 2 σειρές μετωπικών Αγίων.
Απ' τα παλιά σωσμένα κειμήλια της μονής, ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει μικρός χρυσοκέντητος επιτάφιος εξαιρετικής τέχνης. Τον είχαν πάρει ως λάφυρο οι Τουρκαλβανοί μετά την αποτυχία της επανάστασης του 1770 στην Πελοπόννησο - κατά τα περίφημα Ορλωφικά- και επιστρέφοντας στην Αλβανία τον πούλησαν σε Αρτινούς χριστιανούς, όπως και τον εφάμιλλο επιτάφιο του Αγίου Γεωργίου του Πέτα. Από χρυσοκέντητη επιγραφή του ίδιου του επιταφίου μαθαίνουμε ότι είναι έργο του 1643, και αρπάχτηκε από τη μονή των Αιμυαλών, κοντά στη Δημητσάνα.
Από τα άλλα κειμήλια ξεχωρίζουν δύο επίχρυσες λειψανοθήκες και ένα πανόδετο Ευαγγέλιο - έκδοση Βενετίας του 1833 - με επίχρυση ανάγλυφη διακόσμηση.
Το μοναστήρι παλιά είχε πολλά μετόχια απ' τα οποία σήμερα έμειναν λίγα κτήματα και τέσσερες διαλυμένες μονές: της Αγίας Αικατερίνης στον Καταρράκτη, της Χρυσοσπηλιώτισσας στα Γουριανά, της Παναγίας στη Σκουληκαριά και της Κοίμησης της Θεοτόκου στις Σελλάδες.
(ΑΡΧΕΙΟ)