Η αρχαία Σπάρτη ως πρότυπο της «σούπερ Σπάρτης» του Ισραηλινού πρωθυπουργού Νετανιάχου και του κινήματος MAGA του Αμερικανού προέδρου Τραμπ. Τι ισχύει όμως στην πραγματικότητα;
Ισχυροί ηγέτες παγκοσμίως εξυμνούν τις αρετές των αρχαίων Σπαρτιατών
Εκτενές ρεπορτάζ φιλοξένησε πρόσφατα η ελβετική εφημερίδα Neue Zürcher Zeitung am Sonntag για τον θαυμασμό που τρέφουν ισχυροί ηγέτες παγκοσμίως για τις αξίες της αρχαίας Σπάρτης αλλά και τις προσπάθειες εργαλειοποίησής της για πολιτικούς σκοπούς. Το δημοσίευμα που υπογράφει ο Αλαίν Τσούκερ και αξίζει κανείς να διαβάσει αναλυτικά, αναφέρει:
«"Μολών λαβέ!” φώναξε ο Λεωνίδας, ο βασιλιάς των Σπαρτιατών, στην ίσως πιο διάσημη μάχη της αρχαίας Ελλάδας: Στο πέρασμα των Θερμοπυλών 300 Σπαρτιάτες αντιμετώπισαν περίπου 150.000 Πέρσες, αλλά όταν απαίτησαν να καταθέσει τα όπλα του, ο Λεωνίδας δεν πτοήθηκε: "Ελάτε να τα πάρετε!”, απάντησε. Ακολούθησε μια αιματηρή μάχη σώμα με σώμα, έως ότου σχεδόν όλοι οι Σπαρτιάτες ήταν νεκροί. Στρατιωτικά, η σπαρτιατική θυσία ήταν μάλλον άσκοπη. Μόνο αργότερα οι Έλληνες κατάφεραν να αποκρούσουν την περσική εισβολή.
Αλλά οι αφηγήσεις της ηρωικής μάχης μέχρι βέβαιου θανάτου τροφοδότησαν τον μύθο του ατρόμητου πολεμικού έθνους της Σπάρτης, το οποίο έχει λατρευτεί από κάθε είδους ανθρώπους ανά τους αιώνες και το οποίο μπορεί επίσης να εργαλειοποιηθεί άριστα για σύγχρονους σκοπούς. Είτε επρόκειτο για τον Ζαν-Ζακ Ρουσσώ κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού, τον Μπίσμαρκ της Πρωσίας ή τους Εθνικοσοσιαλιστές του Χίτλερ: όλοι έβλεπαν τη Σπάρτη με κάποια μορφή ως ένα ιδανικό κράτος.
Η «σούπερ Σπάρτη» του Νετανιάχου
Σήμερα, ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, Βενιαμίν Νετανιάχου, φιλοδοξεί να κάνει τη χώρα του μια "σούπερ Σπάρτη”, όπως το έθεσε πρόσφατα: μια στρατιωτικοποιημένη, ημιαυτόνομη κοινωνία που έχει λίγους φίλους, αλλά εμπνέει σεβασμό στους άλλους μέσω της δύναμής της. Και ενώ η ιστορία του Λεωνίδα χρησιμοποιείται εδώ και καιρό για την ενίσχυση του ηθικού των Αμερικανών πεζοναυτών, έχει επίσης εμπνεύσει κάθε είδους σκοτεινές γωνιές του διαδικτύου τα τελευταία χρόνια: από το Κίνημα των Ταυτοτικών, του οποίου το λογότυπο είναι εμπνευσμένο από την ασπίδα της Σπάρτης και το οποίο, όπως και ο αρχαίος προκάτοχός του, βλέπει τον εαυτό του ως προπύργιο ενάντια σε μια ξένη εισβολή (μετανάστες!), μέχρι τους υποστηρικτές μιας νέας λατρείας της αρρενωπότητας με φράσεις όπως: "Γίνε Σπαρτιάτης ή μείνε μέτριος”.
"Οι ηλίθιοι μας εξυμνούν”, λέει ο δημοτικός υπάλληλος που οδηγεί τον αρθρογράφο στη σημερινή Σπάρτη. Τον πηγαίνει σε μια συνάντηση με τον αντιδήμαρχο και του διηγείται για έναν νεαρό Αμερικανό που φορώντας κράνος, κρατώντας ένα σπαθί και μια κάμερα GoPro στάθηκε μπροστά στο άγαλμα του Λεωνίδα στο κέντρο της πόλης και μιμήθηκε υποτιθέμενες σκηνές μάχης των Σπαρτιατών. Εμπνευσμένος από την ταινία "300”, η οποία στυλιζάρει τη Μάχη των Θερμοπυλών σε ένα έπος για "μυώδεις ήρωες”.
Ο Σπυρίδων Σελίμος, Αντιδήμαρχος Πολιτισμού, Τουρισμού και Αθλητισμού: "Χαιρόμαστε, όταν κάποιος λέει ότι θέλει να είναι σαν ένας αρχαίος Σπαρτιάτης”. Ο Δημήτρης Βλαχάκος ανεβαίνει έναν λόφο στα βόρεια. Ακριβώς πίσω από το στάδιο βρίσκεται η αρχαία ακρόπολη της Σπάρτης. Ο πρώην αρχαιολόγος και νυν ξεναγός δείχνει ερείπια που ένας μη ειδικός δύσκολα θα μπορούσε να διακρίνει από σωρούς από πέτρες. Μερικά από τα ερείπια ανήκαν στην Αγορά, τον κεντρικό χώρο συγκέντρωσης της Σπάρτης, άλλα ήταν τα τείχη ενός ιερού της Αθηνάς, όπου βρέθηκε η κεφαλή ενός αγάλματος που απεικόνιζε τον Λεωνίδα.
Ξύλινες καλύβες ακόμα και για τους πλούσιους
Η αντίθεση με τη μαγευτική Ακρόπολη της Αθήνας είναι τεράστια. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι η μεγαλύτερη και ισχυρότερη πόλη της Ελλάδας είχε κάποτε το κέντρο της εδώ, σε αυτό το άγονο τοπίο ερειπίων. Είναι, μεταξύ άλλων, το αποτέλεσμα ενός βασικού χαρακτηριστικού των Σπαρτιατών, το οποίο έχει επιβιώσει στη γλώσσα μέχρι σήμερα: Ενθαρρύνονταν να ζουν με μετριοφροσύνη, πράγματι "σπαρτιατικά”.
Η επίδειξη πλούτου και πολυτέλειας ήταν απαγορευμένη, έτσι ώστε, εκτός από λίγους ναούς, δεν υπήρχαν σχεδόν καθόλου μεγαλοπρεπή κτίρια. Ακόμα και πλούσιοι πολίτες ζούσαν σε καλύβες από λάσπη ή ξύλινες, καθώς στη Σπάρτη, από την εισαγωγή των νόμων του Λυκούργου, ίσχυε η αρχή της ισότητας μεταξύ των πλήρων πολιτών, των λεγόμενων "Ομοίων”.
Όταν οι ιστορικοί μιλούν για την ισχυρή Σπάρτη σήμερα, εννοούν γενικά την περίοδο μεταξύ του 7ου και του 3ου αιώνα π.Χ., φτάνοντας στο απόγειό της τον 4ο και 5ο αιώνα, όταν οι Έλληνες, υπό την ηγεσία της Σπάρτης, έδιωξαν τους Πέρσες και η Σπάρτη επέφερε μια συντριπτική ήττα στην Αθήνα στον Πελοποννησιακό Πόλεμο.Εκείνη την εποχή, οι Σπαρτιάτες θεωρούνταν σχεδόν ανίκητοι, τόσο τρομακτικές ήταν οι εμφανίσεις τους στον σχηματισμό της φάλαγγας. Με τα πρόσωπά τους κρυμμένα πίσω από κράνη, δόρατα στο δεξί τους χέρι και ασπίδες στο αριστερό, βάδιζαν προς τον εχθρό σε ένα ενιαίο μπλοκ. Ο φόβος που ενέπνεαν είχε επίσης να κάνει με τον τρόπο ζωής τους.
Σε αντίθεση με τους περισσότερους Έλληνες, οι πολίτες της Σπάρτης δεν ήταν υποχρεωμένοι να εργάζονται. Αυτό γινόταν κυρίως από τους Είλωτες, τους σκλάβους κατοίκους της γύρω υπαίθρου και τους ελεύθερους μη πολίτες. Παρ' όλα αυτά, δεν ήταν ελεύθεροι να κάνουν ό,τι ήθελαν. Η κύρια ασχολία τους προοριζόταν να είναι η υπηρεσία τους στο κοινό καλό».
Η Σπάρτη ως ιδανικό για το κίνημα MAGA
Το δημοσίευμα συνεχίζει: «Οι Σπαρτιάτες ήταν διαβόητοι για τον τρόπο που φέρονταν στα παιδιά τους. Μια παράδοση ισχυρίζεται ότι το Συμβούλιο των Πρεσβυτέρων έριχνε μωρά με αναπηρίες σε μια χαράδρα. Οι περισσότεροι ιστορικοί πιστεύουν ότι αυτός ήταν ένας μύθος που επινοήθηκε για να αυξήσει τον φόβο των εχθρών για τη σπαρτιατική σκληρότητα.
Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις ότι η Σπάρτη υπέβαλε τα αγόρια σε μια βάναυση ανατροφή – για τον χρονικογράφο Ξενοφώντα αυτός ήταν ένας από τους λόγους της μεγάλης στρατιωτικής επιτυχίας. Στην ηλικία των επτά ετών τα αγόρια έπρεπε να εγκαταλείψουν τις οικογένειές τους και να ενταχθούν στο κρατικό εκπαιδευτικό σύστημα, την "αγωγή”. Εκεί δοκιμάζονταν συνεχώς, εξασκούνταν και επίσης ξυλοκοπούνταν. Αντί για λογοτεχνία, διδάσκονταν υπακοή, επιμονή, αλλά και μουσική. Οι καλύτεροι στέλνονταν μακριά για ένα διάστημα στην ηλικία των 18 ετών, οπλισμένοι μόνο με ένα μαχαίρι, και έπρεπε να επιβιώσουν. Ταυτόχρονα, είχαν την εντολή να δολοφονήσουν: έπρεπε να σκοτώσουν Είλωτες που θα μπορούσαν να απειλήσουν τη σπαρτιατική κυριαρχία.
Εγωκεντρική, χρόνια καχύποπτη απέναντι σε πιθανούς εχθρούς και επιρρεπής στη βία: η Σπάρτη ήταν το αντίθετο της ανοιχτής, ημιδημοκρατικής και εμπορικά προσανατολισμένης Αθήνας στην αρχαία Ελλάδα.
Πολλοί που σήμερα επευφημούν την πρωτοκαθεδρία της δύναμης και θεωρούν την αδυναμία ζήτημα έλλειψης αυτοβελτιστοποίησης βλέπουν τις παραλληλίες με τη σημερινή εποχή. Η στρατιωτική ισχύς γίνεται το μοναδικό μέτρο των πάντων. Ο πειρασμός είναι μεγάλος να αντιμετωπίσουμε τον κόσμο όπως η Σπάρτη, ως μια αδιαπέραστη φάλαγγα. "Δεν είναι άξιο απορίας ότι το μοντέλο της λειτουργεί ως ένα ιδανικό για το κίνημα MAGA σήμερα”, λέει ο Βρετανός ιστορικός Πολ Κάρτλιτζ.
Το ερώτημα είναι αν αυτό το ιδανικό ανταποκρίνεται στα ιστορικά γεγονότα. Ο Κάρτλιτζ έχει διαμορφώσει σημαντικά την εικόνα μας για τη Σπάρτη με την έρευνά του. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, μια γενιά νεότερων ακαδημαϊκών αμφισβητεί ολοένα περισσότερο αυτή την άποψη. "Όλες αυτές οι ιστορίες για τη σκληρότητα των Σπαρτιατών χρησίμευαν επίσης στο να πυροδοτήσουν τον φόβο εναντίον τους, κάτι που ήταν χρήσιμο σε περιόδους πολέμου”.
Κρίσιμος ο ρόλος των γυναικών στη Σπάρτη
Ολυμπιακοί Αγώνες στην αρχαία Ελλάδα («Αρματοδρομία τεθρίππου στον Ιππόδρομο» του H. Leutemann)
Ο Κάρτλιτζ εξακολουθεί να βλέπει τα πράγματα διαφορετικά, αλλά ακόμα και αυτός έχει σκιαγραφήσει μια εικόνα της Σπάρτης που, από πολλές απόψεις, δεν ανταποκρίνεται στις ευσεβείς πόθους των σημερινών ενθουσιωδών της Σπάρτης. Για παράδειγμα, σπάνια αναφέρονται στον κρίσιμο ρόλο των γυναικών της Σπάρτης, παρόλο που είχαν περισσότερα δικαιώματα από οπουδήποτε αλλού στην αρχαία Ελλάδα. Σε αντίθεση με την Αθήνα, τα κορίτσια απολάμβαναν ένα είδος επίσημης εκπαίδευσης και συμμετείχαν εντατικά στον αθλητισμό. Ως ενήλικες, μπορούσαν να κατέχουν γη και τους επιτρεπόταν να κοιμούνται με άλλους άνδρες, αν οι άνδρες τους ήταν πολύ ηλικιωμένοι ή έλειπαν σε πόλεμο.
Ωστόσο, για τις αρχές, όλα αυτά αφορούσαν λιγότερο την ισότητα και περισσότερο την ανάγκη να διατηρηθεί η κοινωνία σε λειτουργία και να διασφαλιστούν όσο το δυνατόν περισσότεροι (αρσενικοί) απόγονοι. Λέγεται επίσης ότι οι γυναίκες κατείχαν μια ακλόνητη ηθική εξουσία. Διάσημη είναι η ρήση μιας μητέρας που λέγεται ότι είπε στον γιο της, που πήγε στον πόλεμο: "Περιμένω να επιστρέψεις είτε με την ασπίδα σου είτε πάνω στην ασπίδα σου”. Με άλλα λόγια: η νίκη ή ο θάνατος ήταν οι μόνες επιλογές.
Αυτοθυσία, παράδοση, κοινότητα
Αλλά ίσως, λέει ο Δημήτρης Βλαχάκος στην ΝΖΖ, η σπαρτιατική κληρονομιά δεν έγκειται σε έναν τόπο, αλλά σε μια ιδέα. Δεν εννοεί τα πολεμικά ιδανικά που γιορτάζονται από τη λεγόμενη "ανδρόσφαιρα”, αλλά μάλλον αξίες όπως την αυτοθυσία, την υποστήριξη της παράδοσης και της κοινότητας και την προστασία της ταυτότητας. "Οι ζωές τους οργανώθηκαν γύρω από έναν κοινό στόχο. Αυτό είναι ένα ισχυρό μήνυμα στην εποχή μας, όταν πολλοί άνθρωποι αναζητούν νόημα”, προσθέτει.
Ωστόσο, οι σπόροι της πτώσης της Σπάρτης έγκεινταν ακριβώς στον συντηρητισμό της. Οι περιοριστικοί νόμοι περί ιθαγένειας συνέβαλαν επίσης στη συρρίκνωση των τάξεών τους: οι ξένοι ήταν ανεπιθύμητοι στη Σπάρτη και ταυτόχρονα, όλο και περισσότεροι Σπαρτιάτες δεν μπορούσαν να εκπληρώσουν τις οικονομικές τους υποχρεώσεις προς την κοινότητα και έχασαν την ιθαγένειά τους.
Και έτσι, ο αριθμός των Σπαρτιατών πολιτών μειώθηκε από την κορύφωσή του κατά τους Περσικούς Πολέμους μέχρι τη στρατιωτική τους κατάρρευση εναντίον των Θηβών το 371 π.Χ. Οι ήττες αυξάνονταν, οι εντάσεις αυξάνονταν, καθώς όλο και λιγότεροι πολίτες ήλεγχαν όλο και περισσότερους κατοίκους χωρίς δικαιώματα. Ήταν το τέλος της ηγεμονίας της Σπάρτης.
Οι Σπαρτιάτες έγιναν γνωστοί για τις λακωνικές ατάκες τους, οι οποίες ήδη διέκριναν τον Λεωνίδα στη Μάχη των Θερμοπυλών. Όταν ο Μακεδόνας βασιλιάς Φίλιππος Β΄ εισέβαλε στην Ελλάδα λίγο αργότερα, έστειλε στους αποδυναμωμένους Σπαρτιάτες το μήνυμα: "Αν καταλάβω τη Λακωνία, θα ισοπεδώσω τη Σπάρτη”. Η μονοσύλλαβη απάντηση της Σπάρτης: "Αν!”».
Αλαίν Τσούκερ, NZZaS
Επιμέλεια: Ιοκάστη Κροντήρη
Ισχυροί ηγέτες παγκοσμίως εξυμνούν τις αρετές των αρχαίων Σπαρτιατών
Εκτενές ρεπορτάζ φιλοξένησε πρόσφατα η ελβετική εφημερίδα Neue Zürcher Zeitung am Sonntag για τον θαυμασμό που τρέφουν ισχυροί ηγέτες παγκοσμίως για τις αξίες της αρχαίας Σπάρτης αλλά και τις προσπάθειες εργαλειοποίησής της για πολιτικούς σκοπούς. Το δημοσίευμα που υπογράφει ο Αλαίν Τσούκερ και αξίζει κανείς να διαβάσει αναλυτικά, αναφέρει:
«"Μολών λαβέ!” φώναξε ο Λεωνίδας, ο βασιλιάς των Σπαρτιατών, στην ίσως πιο διάσημη μάχη της αρχαίας Ελλάδας: Στο πέρασμα των Θερμοπυλών 300 Σπαρτιάτες αντιμετώπισαν περίπου 150.000 Πέρσες, αλλά όταν απαίτησαν να καταθέσει τα όπλα του, ο Λεωνίδας δεν πτοήθηκε: "Ελάτε να τα πάρετε!”, απάντησε. Ακολούθησε μια αιματηρή μάχη σώμα με σώμα, έως ότου σχεδόν όλοι οι Σπαρτιάτες ήταν νεκροί. Στρατιωτικά, η σπαρτιατική θυσία ήταν μάλλον άσκοπη. Μόνο αργότερα οι Έλληνες κατάφεραν να αποκρούσουν την περσική εισβολή.
Αλλά οι αφηγήσεις της ηρωικής μάχης μέχρι βέβαιου θανάτου τροφοδότησαν τον μύθο του ατρόμητου πολεμικού έθνους της Σπάρτης, το οποίο έχει λατρευτεί από κάθε είδους ανθρώπους ανά τους αιώνες και το οποίο μπορεί επίσης να εργαλειοποιηθεί άριστα για σύγχρονους σκοπούς. Είτε επρόκειτο για τον Ζαν-Ζακ Ρουσσώ κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού, τον Μπίσμαρκ της Πρωσίας ή τους Εθνικοσοσιαλιστές του Χίτλερ: όλοι έβλεπαν τη Σπάρτη με κάποια μορφή ως ένα ιδανικό κράτος.
Η «σούπερ Σπάρτη» του Νετανιάχου
Σήμερα, ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, Βενιαμίν Νετανιάχου, φιλοδοξεί να κάνει τη χώρα του μια "σούπερ Σπάρτη”, όπως το έθεσε πρόσφατα: μια στρατιωτικοποιημένη, ημιαυτόνομη κοινωνία που έχει λίγους φίλους, αλλά εμπνέει σεβασμό στους άλλους μέσω της δύναμής της. Και ενώ η ιστορία του Λεωνίδα χρησιμοποιείται εδώ και καιρό για την ενίσχυση του ηθικού των Αμερικανών πεζοναυτών, έχει επίσης εμπνεύσει κάθε είδους σκοτεινές γωνιές του διαδικτύου τα τελευταία χρόνια: από το Κίνημα των Ταυτοτικών, του οποίου το λογότυπο είναι εμπνευσμένο από την ασπίδα της Σπάρτης και το οποίο, όπως και ο αρχαίος προκάτοχός του, βλέπει τον εαυτό του ως προπύργιο ενάντια σε μια ξένη εισβολή (μετανάστες!), μέχρι τους υποστηρικτές μιας νέας λατρείας της αρρενωπότητας με φράσεις όπως: "Γίνε Σπαρτιάτης ή μείνε μέτριος”.
Η ταινία «300» παρουσιάζει τη Μάχη των Θερμοπυλών ως ένα έπος για «μυώδεις» ήρωες
"Οι ηλίθιοι μας εξυμνούν”, λέει ο δημοτικός υπάλληλος που οδηγεί τον αρθρογράφο στη σημερινή Σπάρτη. Τον πηγαίνει σε μια συνάντηση με τον αντιδήμαρχο και του διηγείται για έναν νεαρό Αμερικανό που φορώντας κράνος, κρατώντας ένα σπαθί και μια κάμερα GoPro στάθηκε μπροστά στο άγαλμα του Λεωνίδα στο κέντρο της πόλης και μιμήθηκε υποτιθέμενες σκηνές μάχης των Σπαρτιατών. Εμπνευσμένος από την ταινία "300”, η οποία στυλιζάρει τη Μάχη των Θερμοπυλών σε ένα έπος για "μυώδεις ήρωες”.
Ο Σπυρίδων Σελίμος, Αντιδήμαρχος Πολιτισμού, Τουρισμού και Αθλητισμού: "Χαιρόμαστε, όταν κάποιος λέει ότι θέλει να είναι σαν ένας αρχαίος Σπαρτιάτης”. Ο Δημήτρης Βλαχάκος ανεβαίνει έναν λόφο στα βόρεια. Ακριβώς πίσω από το στάδιο βρίσκεται η αρχαία ακρόπολη της Σπάρτης. Ο πρώην αρχαιολόγος και νυν ξεναγός δείχνει ερείπια που ένας μη ειδικός δύσκολα θα μπορούσε να διακρίνει από σωρούς από πέτρες. Μερικά από τα ερείπια ανήκαν στην Αγορά, τον κεντρικό χώρο συγκέντρωσης της Σπάρτης, άλλα ήταν τα τείχη ενός ιερού της Αθηνάς, όπου βρέθηκε η κεφαλή ενός αγάλματος που απεικόνιζε τον Λεωνίδα.
Ξύλινες καλύβες ακόμα και για τους πλούσιους
Η αντίθεση με τη μαγευτική Ακρόπολη της Αθήνας είναι τεράστια. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι η μεγαλύτερη και ισχυρότερη πόλη της Ελλάδας είχε κάποτε το κέντρο της εδώ, σε αυτό το άγονο τοπίο ερειπίων. Είναι, μεταξύ άλλων, το αποτέλεσμα ενός βασικού χαρακτηριστικού των Σπαρτιατών, το οποίο έχει επιβιώσει στη γλώσσα μέχρι σήμερα: Ενθαρρύνονταν να ζουν με μετριοφροσύνη, πράγματι "σπαρτιατικά”.
Η επίδειξη πλούτου και πολυτέλειας ήταν απαγορευμένη, έτσι ώστε, εκτός από λίγους ναούς, δεν υπήρχαν σχεδόν καθόλου μεγαλοπρεπή κτίρια. Ακόμα και πλούσιοι πολίτες ζούσαν σε καλύβες από λάσπη ή ξύλινες, καθώς στη Σπάρτη, από την εισαγωγή των νόμων του Λυκούργου, ίσχυε η αρχή της ισότητας μεταξύ των πλήρων πολιτών, των λεγόμενων "Ομοίων”.
Όταν οι ιστορικοί μιλούν για την ισχυρή Σπάρτη σήμερα, εννοούν γενικά την περίοδο μεταξύ του 7ου και του 3ου αιώνα π.Χ., φτάνοντας στο απόγειό της τον 4ο και 5ο αιώνα, όταν οι Έλληνες, υπό την ηγεσία της Σπάρτης, έδιωξαν τους Πέρσες και η Σπάρτη επέφερε μια συντριπτική ήττα στην Αθήνα στον Πελοποννησιακό Πόλεμο.Εκείνη την εποχή, οι Σπαρτιάτες θεωρούνταν σχεδόν ανίκητοι, τόσο τρομακτικές ήταν οι εμφανίσεις τους στον σχηματισμό της φάλαγγας. Με τα πρόσωπά τους κρυμμένα πίσω από κράνη, δόρατα στο δεξί τους χέρι και ασπίδες στο αριστερό, βάδιζαν προς τον εχθρό σε ένα ενιαίο μπλοκ. Ο φόβος που ενέπνεαν είχε επίσης να κάνει με τον τρόπο ζωής τους.
Σε αντίθεση με τους περισσότερους Έλληνες, οι πολίτες της Σπάρτης δεν ήταν υποχρεωμένοι να εργάζονται. Αυτό γινόταν κυρίως από τους Είλωτες, τους σκλάβους κατοίκους της γύρω υπαίθρου και τους ελεύθερους μη πολίτες. Παρ' όλα αυτά, δεν ήταν ελεύθεροι να κάνουν ό,τι ήθελαν. Η κύρια ασχολία τους προοριζόταν να είναι η υπηρεσία τους στο κοινό καλό».
Η Σπάρτη ως ιδανικό για το κίνημα MAGA
Το δημοσίευμα συνεχίζει: «Οι Σπαρτιάτες ήταν διαβόητοι για τον τρόπο που φέρονταν στα παιδιά τους. Μια παράδοση ισχυρίζεται ότι το Συμβούλιο των Πρεσβυτέρων έριχνε μωρά με αναπηρίες σε μια χαράδρα. Οι περισσότεροι ιστορικοί πιστεύουν ότι αυτός ήταν ένας μύθος που επινοήθηκε για να αυξήσει τον φόβο των εχθρών για τη σπαρτιατική σκληρότητα.
Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις ότι η Σπάρτη υπέβαλε τα αγόρια σε μια βάναυση ανατροφή – για τον χρονικογράφο Ξενοφώντα αυτός ήταν ένας από τους λόγους της μεγάλης στρατιωτικής επιτυχίας. Στην ηλικία των επτά ετών τα αγόρια έπρεπε να εγκαταλείψουν τις οικογένειές τους και να ενταχθούν στο κρατικό εκπαιδευτικό σύστημα, την "αγωγή”. Εκεί δοκιμάζονταν συνεχώς, εξασκούνταν και επίσης ξυλοκοπούνταν. Αντί για λογοτεχνία, διδάσκονταν υπακοή, επιμονή, αλλά και μουσική. Οι καλύτεροι στέλνονταν μακριά για ένα διάστημα στην ηλικία των 18 ετών, οπλισμένοι μόνο με ένα μαχαίρι, και έπρεπε να επιβιώσουν. Ταυτόχρονα, είχαν την εντολή να δολοφονήσουν: έπρεπε να σκοτώσουν Είλωτες που θα μπορούσαν να απειλήσουν τη σπαρτιατική κυριαρχία.
Το λογότυπο του Κινήματος των Ταυτοτικών είναι εμπνευσμένο από την ασπίδα της Σπάρτης
Εγωκεντρική, χρόνια καχύποπτη απέναντι σε πιθανούς εχθρούς και επιρρεπής στη βία: η Σπάρτη ήταν το αντίθετο της ανοιχτής, ημιδημοκρατικής και εμπορικά προσανατολισμένης Αθήνας στην αρχαία Ελλάδα.
Πολλοί που σήμερα επευφημούν την πρωτοκαθεδρία της δύναμης και θεωρούν την αδυναμία ζήτημα έλλειψης αυτοβελτιστοποίησης βλέπουν τις παραλληλίες με τη σημερινή εποχή. Η στρατιωτική ισχύς γίνεται το μοναδικό μέτρο των πάντων. Ο πειρασμός είναι μεγάλος να αντιμετωπίσουμε τον κόσμο όπως η Σπάρτη, ως μια αδιαπέραστη φάλαγγα. "Δεν είναι άξιο απορίας ότι το μοντέλο της λειτουργεί ως ένα ιδανικό για το κίνημα MAGA σήμερα”, λέει ο Βρετανός ιστορικός Πολ Κάρτλιτζ.
Το ερώτημα είναι αν αυτό το ιδανικό ανταποκρίνεται στα ιστορικά γεγονότα. Ο Κάρτλιτζ έχει διαμορφώσει σημαντικά την εικόνα μας για τη Σπάρτη με την έρευνά του. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, μια γενιά νεότερων ακαδημαϊκών αμφισβητεί ολοένα περισσότερο αυτή την άποψη. "Όλες αυτές οι ιστορίες για τη σκληρότητα των Σπαρτιατών χρησίμευαν επίσης στο να πυροδοτήσουν τον φόβο εναντίον τους, κάτι που ήταν χρήσιμο σε περιόδους πολέμου”.
Κρίσιμος ο ρόλος των γυναικών στη Σπάρτη
Ολυμπιακοί Αγώνες στην αρχαία Ελλάδα («Αρματοδρομία τεθρίππου στον Ιππόδρομο» του H. Leutemann)Ο Κάρτλιτζ εξακολουθεί να βλέπει τα πράγματα διαφορετικά, αλλά ακόμα και αυτός έχει σκιαγραφήσει μια εικόνα της Σπάρτης που, από πολλές απόψεις, δεν ανταποκρίνεται στις ευσεβείς πόθους των σημερινών ενθουσιωδών της Σπάρτης. Για παράδειγμα, σπάνια αναφέρονται στον κρίσιμο ρόλο των γυναικών της Σπάρτης, παρόλο που είχαν περισσότερα δικαιώματα από οπουδήποτε αλλού στην αρχαία Ελλάδα. Σε αντίθεση με την Αθήνα, τα κορίτσια απολάμβαναν ένα είδος επίσημης εκπαίδευσης και συμμετείχαν εντατικά στον αθλητισμό. Ως ενήλικες, μπορούσαν να κατέχουν γη και τους επιτρεπόταν να κοιμούνται με άλλους άνδρες, αν οι άνδρες τους ήταν πολύ ηλικιωμένοι ή έλειπαν σε πόλεμο.
Ωστόσο, για τις αρχές, όλα αυτά αφορούσαν λιγότερο την ισότητα και περισσότερο την ανάγκη να διατηρηθεί η κοινωνία σε λειτουργία και να διασφαλιστούν όσο το δυνατόν περισσότεροι (αρσενικοί) απόγονοι. Λέγεται επίσης ότι οι γυναίκες κατείχαν μια ακλόνητη ηθική εξουσία. Διάσημη είναι η ρήση μιας μητέρας που λέγεται ότι είπε στον γιο της, που πήγε στον πόλεμο: "Περιμένω να επιστρέψεις είτε με την ασπίδα σου είτε πάνω στην ασπίδα σου”. Με άλλα λόγια: η νίκη ή ο θάνατος ήταν οι μόνες επιλογές.
Αυτοθυσία, παράδοση, κοινότητα
Αλλά ίσως, λέει ο Δημήτρης Βλαχάκος στην ΝΖΖ, η σπαρτιατική κληρονομιά δεν έγκειται σε έναν τόπο, αλλά σε μια ιδέα. Δεν εννοεί τα πολεμικά ιδανικά που γιορτάζονται από τη λεγόμενη "ανδρόσφαιρα”, αλλά μάλλον αξίες όπως την αυτοθυσία, την υποστήριξη της παράδοσης και της κοινότητας και την προστασία της ταυτότητας. "Οι ζωές τους οργανώθηκαν γύρω από έναν κοινό στόχο. Αυτό είναι ένα ισχυρό μήνυμα στην εποχή μας, όταν πολλοί άνθρωποι αναζητούν νόημα”, προσθέτει.
Ωστόσο, οι σπόροι της πτώσης της Σπάρτης έγκεινταν ακριβώς στον συντηρητισμό της. Οι περιοριστικοί νόμοι περί ιθαγένειας συνέβαλαν επίσης στη συρρίκνωση των τάξεών τους: οι ξένοι ήταν ανεπιθύμητοι στη Σπάρτη και ταυτόχρονα, όλο και περισσότεροι Σπαρτιάτες δεν μπορούσαν να εκπληρώσουν τις οικονομικές τους υποχρεώσεις προς την κοινότητα και έχασαν την ιθαγένειά τους.
Και έτσι, ο αριθμός των Σπαρτιατών πολιτών μειώθηκε από την κορύφωσή του κατά τους Περσικούς Πολέμους μέχρι τη στρατιωτική τους κατάρρευση εναντίον των Θηβών το 371 π.Χ. Οι ήττες αυξάνονταν, οι εντάσεις αυξάνονταν, καθώς όλο και λιγότεροι πολίτες ήλεγχαν όλο και περισσότερους κατοίκους χωρίς δικαιώματα. Ήταν το τέλος της ηγεμονίας της Σπάρτης.
Οι Σπαρτιάτες έγιναν γνωστοί για τις λακωνικές ατάκες τους, οι οποίες ήδη διέκριναν τον Λεωνίδα στη Μάχη των Θερμοπυλών. Όταν ο Μακεδόνας βασιλιάς Φίλιππος Β΄ εισέβαλε στην Ελλάδα λίγο αργότερα, έστειλε στους αποδυναμωμένους Σπαρτιάτες το μήνυμα: "Αν καταλάβω τη Λακωνία, θα ισοπεδώσω τη Σπάρτη”. Η μονοσύλλαβη απάντηση της Σπάρτης: "Αν!”».
Αλαίν Τσούκερ, NZZaS
Επιμέλεια: Ιοκάστη Κροντήρη
Tags
ΕΥΡΩΠΗ