Όταν οι Ναζί ανήλθαν στην εξουσία το 1933, πολλοί Γερμανοί διέφυγαν στο εξωτερικό. Κάποιοι κατέληξαν στην τότε Γιουγκοσλαβία. Η Γερμανίδα ιστορικός Μαρί-Ζανίν Κάλικ αφηγείται την ιστορία τους.
Μετά το 1933, πολλοί Γερμανοί κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία, υπό τον φόβο των Ναζί
Στα μέσα του 1934, η τότε διάσημη σε όλη την Ευρώπη Γερμανίδα ηθοποιός Τίλλα Ντουριέ και ο εβραϊκής καταγωγής σύζυγός της Λούντβιχ Κατσενελενμπόγκεν αποφάσισαν να καταφύγουν στο Ζάγκρεμπ – την πρωτεύουσα της Κροατίας, τότε μέρος του Βασιλείου της Γιουγκοσλαβίας – για να ξεφύγουν από το ναζιστικό καθεστώς. Για τους περισσότερους Ευρωπαίους, αυτή η πόλη «θεωρούνταν είτε προάστιο της Βιέννης είτε της Πράγας. Η χώρα της Γιουγκοσλαβίας βρισκόταν κάπου "εκεί κάτω”, σε μια ξεχασμένη γωνιά».
Το ζευγάρι είχε φύγει βιαστικά από το Βερολίνο στις 31 Μαρτίου 1933. Μέχρι τότε, ο Αδόλφος Χίτλερ είχε ήδη τον πλήρη έλεγχο και η ναζιστική τρομοκρατία είχε ξεκινήσει. Τα στρατεύματα των SA ήλεγχαν τους δρόμους, χιλιάδες συνελήφθησαν, φυλακίστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και βασανίστηκαν. Όσοι μπορούσαν προσπάθησαν να διαφύγουν στο εξωτερικό – ανάμεσά τους πολλοί Γερμανοί εβραϊκής καταγωγής, αλλά και πολιτικοί και ιδεολογικοί αντίπαλοι των Ναζί. Οι περισσότεροι κατέφυγαν στη Δύση: στην Ελβετία, τη Γαλλία και τη Μεγάλη Βρετανία ή ακόμα και στην Αμερική.
Η πρώτη βαλκανική διαδρομή
Πολλές από αυτές τις ιστορίες είναι καλά τεκμηριωμένες. Λιγότερο γνωστό είναι ότι μεταξύ 1933 και 1941 ορισμένοι πρόσφυγες βρήκαν καταφύγιο από τους ναζιστικούς διωγμούς στο έδαφος του Βασιλείου της Γιουγκοσλαβίας, που ιδρύθηκε το 1918 – τα σημερινά κράτη της Σλοβενίας, της Κροατίας, της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, της Σερβίας, του Κοσσυφοπεδίου, του Μαυροβουνίου και της Βόρειας Μακεδονίας.
«Ελάχιστοι ήθελαν να μείνουν εκεί για πολύ», εξηγεί η Γερμανίδα ιστορικός Μαρί-Ζανίν Κάλικ σε συνέντευξή της στην DW. Η Γιουγκοσλαβία είχε λιμάνια στην Αδριατική Θάλασσα από τα οποία ήταν δυνατόν να συνεχιστεί το ταξίδι διά θαλάσσης. Και ενώ πολλές ευρωπαϊκές χώρες έκλεισαν τα σύνορά τους σε πρόσφυγες από τη Γερμανία τα χρόνια μετά το 1933, η είσοδος στη Γιουγκοσλαβία ήταν δυνατή με προσωρινή βίζα με δυνατότητα ανανέωσης. Αρχικά, οι πρόσφυγες είχαν ακόμα και τη δυνατότητα να εργαστούν. «Αυτό προσέλκυσε πολλούς ανθρώπους, παρόλο που οι περισσότεροι δεν γνώριζαν σχεδόν τίποτα για τη Γιουγκοσλαβία», λέει η Κάλικ. Στο βιβλίο της «Balkan Odyssey 1933–1941. Escape from Hitler through Southeast Europe» (Εκδόσεις C.H. Beck, Μόναχο 2025), που έλαβε το Βραβείο Έκθεσης Βιβλίου της Λειψίας το 2026 στην κατηγορία Μη Μυθοπλασία/Δοκίμιο, ρίχνει φως σε αυτήν την πρώτη βαλκανική διαδρομή.
Βοήθεια από οργανώσεις και άτομα
Το ζεύγος Ντουριέ-Κατσενελενμπόγκεν έφτασε στο Ζάγκρεμπ χωρίς απρόοπτα – και βρήκε μια σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη. «Πολλοί μετανάστες ήρθαν αρχικά στο Ζάγκρεμπ, όπου υπήρχε υποδομή ανθρωπιστικών οργανώσεων, ιδίως εβραϊκών. Συγκέντρωναν χρήματα, κατέγραφαν τους πρόσφυγες και τους βοηθούσαν να συνεχίσουν το ταξίδι τους», αναφέρει η Κάλικ.
Η υποστήριξη δεν προήλθε μόνο από οργανώσεις βοήθειας: «Όλα τα έγγραφα και οι μαρτυρίες που άφησαν πίσω τους αυτοί οι άνθρωποι εκφράζουν μια βαθιά ευγνωμοσύνη για την προθυμία βοήθειας που επέδειξαν πολλά άτομα», εξηγεί η ιστορικός. Συχνά, ήταν τυχαίοι γνωστοί που υποδέχτηκαν θερμά τους πρόσφυγες, τους βοήθησαν, οργάνωσαν το ταξίδι τους, τους παρείχαν τροφή ή προσέφεραν υποστήριξη με άλλους τρόπους.
5.000 Γερμανοί Εβραίοι θύματα της Βέρμαχτ
Μετά το 1933, πολλοί Γερμανοί κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία, υπό τον φόβο των Ναζί
Στα μέσα του 1934, η τότε διάσημη σε όλη την Ευρώπη Γερμανίδα ηθοποιός Τίλλα Ντουριέ και ο εβραϊκής καταγωγής σύζυγός της Λούντβιχ Κατσενελενμπόγκεν αποφάσισαν να καταφύγουν στο Ζάγκρεμπ – την πρωτεύουσα της Κροατίας, τότε μέρος του Βασιλείου της Γιουγκοσλαβίας – για να ξεφύγουν από το ναζιστικό καθεστώς. Για τους περισσότερους Ευρωπαίους, αυτή η πόλη «θεωρούνταν είτε προάστιο της Βιέννης είτε της Πράγας. Η χώρα της Γιουγκοσλαβίας βρισκόταν κάπου "εκεί κάτω”, σε μια ξεχασμένη γωνιά».
Το 1933, η ναζιστική τρομοκρατία είχε ξεκινήσει στη Γερμανία
Το ζευγάρι είχε φύγει βιαστικά από το Βερολίνο στις 31 Μαρτίου 1933. Μέχρι τότε, ο Αδόλφος Χίτλερ είχε ήδη τον πλήρη έλεγχο και η ναζιστική τρομοκρατία είχε ξεκινήσει. Τα στρατεύματα των SA ήλεγχαν τους δρόμους, χιλιάδες συνελήφθησαν, φυλακίστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και βασανίστηκαν. Όσοι μπορούσαν προσπάθησαν να διαφύγουν στο εξωτερικό – ανάμεσά τους πολλοί Γερμανοί εβραϊκής καταγωγής, αλλά και πολιτικοί και ιδεολογικοί αντίπαλοι των Ναζί. Οι περισσότεροι κατέφυγαν στη Δύση: στην Ελβετία, τη Γαλλία και τη Μεγάλη Βρετανία ή ακόμα και στην Αμερική.
Η πρώτη βαλκανική διαδρομή
Πολλές από αυτές τις ιστορίες είναι καλά τεκμηριωμένες. Λιγότερο γνωστό είναι ότι μεταξύ 1933 και 1941 ορισμένοι πρόσφυγες βρήκαν καταφύγιο από τους ναζιστικούς διωγμούς στο έδαφος του Βασιλείου της Γιουγκοσλαβίας, που ιδρύθηκε το 1918 – τα σημερινά κράτη της Σλοβενίας, της Κροατίας, της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, της Σερβίας, του Κοσσυφοπεδίου, του Μαυροβουνίου και της Βόρειας Μακεδονίας.
«Ελάχιστοι ήθελαν να μείνουν εκεί για πολύ», εξηγεί η Γερμανίδα ιστορικός Μαρί-Ζανίν Κάλικ σε συνέντευξή της στην DW. Η Γιουγκοσλαβία είχε λιμάνια στην Αδριατική Θάλασσα από τα οποία ήταν δυνατόν να συνεχιστεί το ταξίδι διά θαλάσσης. Και ενώ πολλές ευρωπαϊκές χώρες έκλεισαν τα σύνορά τους σε πρόσφυγες από τη Γερμανία τα χρόνια μετά το 1933, η είσοδος στη Γιουγκοσλαβία ήταν δυνατή με προσωρινή βίζα με δυνατότητα ανανέωσης. Αρχικά, οι πρόσφυγες είχαν ακόμα και τη δυνατότητα να εργαστούν. «Αυτό προσέλκυσε πολλούς ανθρώπους, παρόλο που οι περισσότεροι δεν γνώριζαν σχεδόν τίποτα για τη Γιουγκοσλαβία», λέει η Κάλικ. Στο βιβλίο της «Balkan Odyssey 1933–1941. Escape from Hitler through Southeast Europe» (Εκδόσεις C.H. Beck, Μόναχο 2025), που έλαβε το Βραβείο Έκθεσης Βιβλίου της Λειψίας το 2026 στην κατηγορία Μη Μυθοπλασία/Δοκίμιο, ρίχνει φως σε αυτήν την πρώτη βαλκανική διαδρομή.
Το βιβλίο της ιστορικού Κάλικ ρίχνει φως στις ιστορίες των Γερμανών που προσπάθησαν να ξεφύγουν από το ναζιστικό καθεστώς
Βοήθεια από οργανώσεις και άτομα
Το ζεύγος Ντουριέ-Κατσενελενμπόγκεν έφτασε στο Ζάγκρεμπ χωρίς απρόοπτα – και βρήκε μια σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη. «Πολλοί μετανάστες ήρθαν αρχικά στο Ζάγκρεμπ, όπου υπήρχε υποδομή ανθρωπιστικών οργανώσεων, ιδίως εβραϊκών. Συγκέντρωναν χρήματα, κατέγραφαν τους πρόσφυγες και τους βοηθούσαν να συνεχίσουν το ταξίδι τους», αναφέρει η Κάλικ.
Η υποστήριξη δεν προήλθε μόνο από οργανώσεις βοήθειας: «Όλα τα έγγραφα και οι μαρτυρίες που άφησαν πίσω τους αυτοί οι άνθρωποι εκφράζουν μια βαθιά ευγνωμοσύνη για την προθυμία βοήθειας που επέδειξαν πολλά άτομα», εξηγεί η ιστορικός. Συχνά, ήταν τυχαίοι γνωστοί που υποδέχτηκαν θερμά τους πρόσφυγες, τους βοήθησαν, οργάνωσαν το ταξίδι τους, τους παρείχαν τροφή ή προσέφεραν υποστήριξη με άλλους τρόπους.
5.000 Γερμανοί Εβραίοι θύματα της Βέρμαχτ
Με την εισβολή της Βέρμαχτ στη Γιουγκοσλαβία, ξεκίνησε και εκεί ο διωγμός των Εβραίων και των αντιφρονούντων
Πολλοί από τους πρόσφυγες είχαν εγκαταλείψει τη ναζιστική Γερμανία επειδή ασκούσαν επαγγέλματα, είχαν πεποιθήσεις ή ζούσαν έναν τρόπο ζωής ασύμβατο με το ναζιστικό καθεστώς. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, τουλάχιστον 55.000 Γερμανοί κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία μέχρι το 1941 – αλλά ο πραγματικός αριθμός ήταν πιθανώς υψηλότερος. Κάποιοι κατάφεραν να ταξιδέψουν με πλοίο στην Παλαιστίνη ή σε άλλες χώρες της Μεσογείου. Άλλοι έμειναν και προσπάθησαν να χτίσουν μια νέα ζωή στην άγνωστη χώρα.
Τον Απρίλιο του 1941, ωστόσο, η Βέρμαχτ και οι σύμμαχοί της εισέβαλαν και κατέλαβαν τη Γιουγκοσλαβία – και με αυτό, ξεκίνησε και εκεί ο διωγμός των Εβραίων και των αντιφρονούντων. Περίπου 5.000 πρόσφυγες από τη Γερμανία δεν μπόρεσαν να εγκαταλείψουν το βαλκανικό κράτος εγκαίρως. «Εβραίοι πρόσφυγες που είχαν φυλακιστεί στη Σερβία έγιναν θύματα αντιποίνων από τη Βέρμαχτ, εκατοντάδες εκτελέσθηκαν ήδη από τον Οκτώβριο του 1941», λέει η Μαρί-Ζανίν Κάλικ. Όσοι κατάφεραν να διαφύγουν στο τμήμα της Γιουγκοσλαβίας που βρισκόταν υπό ιταλική κατοχή κατά μήκος των ακτών της Αδριατικής είχαν μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης, καθώς οι Ιταλοί φυλάκιζαν μεν πρόσφυγες, αλλά δεν τους σκότωναν. Πολλοί από τους πρόσφυγες που βρέθηκαν στο φασιστικό Ανεξάρτητο Κράτος της Κροατίας (NDH), που ιδρύθηκε υπό ναζιστική αιγίδα το 1941, δολοφονήθηκαν στο στρατόπεδο εξόντωσης του Γιασένοβατς.
Πολλοί από τους πρόσφυγες είχαν εγκαταλείψει τη ναζιστική Γερμανία επειδή ασκούσαν επαγγέλματα, είχαν πεποιθήσεις ή ζούσαν έναν τρόπο ζωής ασύμβατο με το ναζιστικό καθεστώς. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, τουλάχιστον 55.000 Γερμανοί κατέφυγαν στη Γιουγκοσλαβία μέχρι το 1941 – αλλά ο πραγματικός αριθμός ήταν πιθανώς υψηλότερος. Κάποιοι κατάφεραν να ταξιδέψουν με πλοίο στην Παλαιστίνη ή σε άλλες χώρες της Μεσογείου. Άλλοι έμειναν και προσπάθησαν να χτίσουν μια νέα ζωή στην άγνωστη χώρα.
Τον Απρίλιο του 1941, ωστόσο, η Βέρμαχτ και οι σύμμαχοί της εισέβαλαν και κατέλαβαν τη Γιουγκοσλαβία – και με αυτό, ξεκίνησε και εκεί ο διωγμός των Εβραίων και των αντιφρονούντων. Περίπου 5.000 πρόσφυγες από τη Γερμανία δεν μπόρεσαν να εγκαταλείψουν το βαλκανικό κράτος εγκαίρως. «Εβραίοι πρόσφυγες που είχαν φυλακιστεί στη Σερβία έγιναν θύματα αντιποίνων από τη Βέρμαχτ, εκατοντάδες εκτελέσθηκαν ήδη από τον Οκτώβριο του 1941», λέει η Μαρί-Ζανίν Κάλικ. Όσοι κατάφεραν να διαφύγουν στο τμήμα της Γιουγκοσλαβίας που βρισκόταν υπό ιταλική κατοχή κατά μήκος των ακτών της Αδριατικής είχαν μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης, καθώς οι Ιταλοί φυλάκιζαν μεν πρόσφυγες, αλλά δεν τους σκότωναν. Πολλοί από τους πρόσφυγες που βρέθηκαν στο φασιστικό Ανεξάρτητο Κράτος της Κροατίας (NDH), που ιδρύθηκε υπό ναζιστική αιγίδα το 1941, δολοφονήθηκαν στο στρατόπεδο εξόντωσης του Γιασένοβατς.
Η Τίλλα Ντουριέ διατήρησε στενές σχέσεις με το Ζάγκρεμπ
Η Τίλλα Ντουριέ επέζησε στο Ζάγκρεμπ χάρη σε συγγενείς που της προσέφεραν καταφύγιο. Ο σύζυγός της όμως συνελήφθη το 1941 και απελάθηκε στη Γερμανία, όπου και πέθανε. Μετά την απελευθέρωση το 1945, η Ντουριέ παρέμεινε στο Ζάγκρεμπ για άλλα εννέα χρόνια. Επειδή είχε βοηθήσει τους Γιουγκοσλάβους παρτιζάνους κατά την περίοδο του NDH, έχαιρε μεγάλης εκτίμησης και έλαβε τη γιουγκοσλαβική υπηκοότητα. Ορισμένα προσωπικά της αντικείμενα φυλάσσονται ακόμη και σήμερα στο μουσείο της πόλης.
Ζόραν Αρμπούτινα
Επιμέλεια: Ιοκάστη Κροντήρη -D.W
Η Τίλλα Ντουριέ επέζησε στο Ζάγκρεμπ χάρη σε συγγενείς που της προσέφεραν καταφύγιο. Ο σύζυγός της όμως συνελήφθη το 1941 και απελάθηκε στη Γερμανία, όπου και πέθανε. Μετά την απελευθέρωση το 1945, η Ντουριέ παρέμεινε στο Ζάγκρεμπ για άλλα εννέα χρόνια. Επειδή είχε βοηθήσει τους Γιουγκοσλάβους παρτιζάνους κατά την περίοδο του NDH, έχαιρε μεγάλης εκτίμησης και έλαβε τη γιουγκοσλαβική υπηκοότητα. Ορισμένα προσωπικά της αντικείμενα φυλάσσονται ακόμη και σήμερα στο μουσείο της πόλης.
Ζόραν Αρμπούτινα
Επιμέλεια: Ιοκάστη Κροντήρη -D.W