Παιχνίδια εξουσίας, πόλεμοι, κινητικότητα. Όσα απασχολούσαν τους αρχαίους λαούς παραμένουν επίκαιρα. Πρόσφατα η Welt ανέσυρε από το αρχείο της ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον αφιέρωμα.
Οι κελτικές φυλές έσπερναν τον τρόμο και τον όλεθρο σε όλους τους λαούς
Στρατιωτικές συγκρούσεις, πολιτικές έριδες, διεκδίκηση της εξουσίας – ένα διαχρονικό παγκόσμιο φαινόμενο. Με αφορμή άλλη μία διαμάχη μεγάλων δυνάμεων με φόντο το Ιράν και τη Μέση Ανατολή, η εφημερίδα Die Welt ανέσυρε πρόσφατα ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον και επίκαιρο παλαιότερο αφιέρωμά της με τίτλο «"Έσπερναν τον τρόμο στις καρδιές όλων των λαών" – Πώς οι Κέλτες κατέλαβαν την αρχαία Ελλάδα», που πρωτοδημοσιεύτηκε το 2020.
Το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης δεν είναι καθόλου καινούργιο. Μπορεί ο όρος «παγκοσμιοποίηση» να είναι σύγχρονος, η ιδέα όμως όχι. Η παγκοσμιοποίηση έκανε την πρώτη της εμφάνιση στην αρχαία ιστορία, η ελληνιστική εποχή αποτελεί μια «πρώιμη περίοδο παγκοσμιοποίησης».
Μεταξύ 334 και 323 προ Χριστού ο Μέγας Αλέξανδρος κατέκτησε την Περσική Αυτοκρατορία, συνδέοντας έτσι τη Μεσόγειο με την Ασία. Άνοιξε τα σύνορα προς την Ανατολή, μέχρι τα πέρατα της γης, προς την Ινδία. Με αυτόν ξεκίνησε όχι μόνο η μακρά ελληνιστική εποχή, αλλά και η διασύνδεση μεγάλων τμημάτων της Ευρώπης, της Ασίας και της Βόρειας Αφρικής και επομένως η παγκοσμιοποίηση.
Μετά τον πρόωρο θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου οι οι Διάδοχοί του διαμόρφωσαν τον ελληνιστικό παγκόσμιο πολιτισμό, ο οποίος εκτεινόταν από τον Ατλαντικό μέχρι την Ινδία.
Μητροπόλεις, κοσμοπολιτισμός και θρησκείες
Κατά συνέπεια στο πλαίσιο του αφιερώματος γίνεται εκτενής αναφορά στο έργο του ιστορικού Άγγελου Χανιώτη, ο οποίος εύστοχα αποκαλεί την αφήγησή του για την ελληνιστική περίοδο, «παγκόσμια ιστορία». («Η εποχή των Κατακτήσεων. Ο Ελληνικός κόσμος από τον Αλέξανδρο στον Αδριανό», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο Κρήτης 2018).
Ο Καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας και Κλασικών Σπουδών στη Σχολή Ιστορικών Μελετών του Ινστιτούτου Προηγμένων Σπουδών Μελετών στο Πρίνστον μπορεί να προσφέρει πειστικά επιχειρήματα για αυτό: την ισχυρή ιμπεριαλιστική τάση ως χαρακτηριστικό γνώρισμα της πολιτικής, τη στενή αλληλεπίδραση των πολιτικών εξελίξεων μεταξύ Ιταλίας, Αιγύπτου και Εγγύς Ανατολής, την αυξημένη κινητικότητα του πληθυσμού, την εξάπλωση του αστικού τρόπου ζωής και του πολιτισμού, τις τεχνολογικές και επιστημονικές εξελίξεις και τη σταδιακή ομογενοποίηση της γλώσσας, του πολιτισμού, της θρησκείας και των θεσμών.
Τον 3ο αιώνα π.Χ., ο κόσμος του Αιγαίου επλήγη από ένα σοκ που ο Χανιώτης συγκρίνει με την 11η Σεπτεμβρίου 2001: Αρκετές κελτικές φυλές εισέβαλαν στη Μακεδονία και την Ελλάδα. Οι σύγχρονοι της εποχής εκείνης υπέθεταν ως κίνητρα την «έλλειψη γης ή την επιθυμία για λεηλασία» (Λίβιος), αλλά ο Χανιώτης αναφέρει και μια άλλη, παγκόσμια κινητήρια δύναμη: την επικοινωνία. «Οι Κέλτες δεν ήταν γεωγραφικά τόσο μακριά που να μην γνώριζαν τους πολέμους μεταξύ των Διαδόχων». Ήταν η πρώτη εισβολή στην Ελλάδα από τους Περσικούς Πολέμους, 200 χρόνια νωρίτερα.
Οι Έλληνες μπλόκαραν τον δρόμο των εισβολέων στις Θερμοπύλες, αλλά οι Κέλτες παρέκαμψαν το φράγμα και προέλασαν προς το Μαντείο των Δελφών.
Εν τω μεταξύ, μια άλλη κελτική ομάδα λεηλάτησε τη Μακεδονία. Ο Αντίγονος Γονατάς, γιος του Διαδόχου Δημητρίου, επιτέθηκε με το στράτευμά του στους εισβολείς και επικράτησε της συντριπτικής δύναμης των βαρβάρων, κερδίζοντας έτσι το στέμμα της Μακεδονίας.
Οι Κέλτες, ωστόσο, πολέμησαν και κατάφεραν να φτάσουν στα Δαρδανέλλια, όπου ο Νικομήδης της Βιθυνίας τους έκανε μια επικερδή προσφορά. Τους κάλεσε στη Μικρά Ασία, προκειμένου να τον απαλλάξουν από τους αντιπάλους του. Αλλά οι Κέλτες δεν σταμάτησαν εκεί. «Ενστάλαξαν τέτοιον τρόμο σε όλους τους λαούς, που όλοι, όπου κι αν πήγαιναν και όπου δεν πήγαιναν, υποτάσσονταν στην κυριαρχία τους», γράφει ο Ρωμαίος ιστορικός Λίβιος. Μόνο ο γιος του Σέλευκου, Αντίοχος, κατάφερε να νικήσει τους βαρβάρους.
Ο Πύρρος της Ηπείρου είχε επίσης αποβιβαστεί προηγουμένως στην Ιταλία, όπου οι κάτοικοι της ελληνικής πόλης Τάραντα τον είχαν καλέσει για βοήθεια εναντίον των ανερχόμενων Ρωμαίων. Ο Πύρρος επέστρεψε, έδιωξε για άλλη μια φορά τον Αντίγονο και αυτοανακηρύχθηκε βασιλιάς. Ωστόσο, αφού σκοτώθηκε σε οδομαχίες στο Άργος λίγα χρόνια αργότερα, οι Αντιγονίδες κατάφεραν τελικά να εγκατασταθούν στη Μακεδονία.
Αυτά τα περίπλοκα παιχνίδια εξουσίας καταδεικνύουν τις διαστάσεις της δίνης στην οποία έριξαν τον κόσμο φιλόδοξοι στρατηγοί. Οι ατελείωτοι πόλεμοι έφεραν φρικτά βάσανα στους λαούς, που λαχταρούσαν τη σωτηρία και τη λύτρωση.
Ελληνιστικός πολιτισμός – παγκόσμιος πολιτισμός
Μπέρτολτ Ζέβαλντ, Die Welt
Επιμέλεια: Ιοκάστη Κροντήρη -D.W
Οι κελτικές φυλές έσπερναν τον τρόμο και τον όλεθρο σε όλους τους λαούς
Στρατιωτικές συγκρούσεις, πολιτικές έριδες, διεκδίκηση της εξουσίας – ένα διαχρονικό παγκόσμιο φαινόμενο. Με αφορμή άλλη μία διαμάχη μεγάλων δυνάμεων με φόντο το Ιράν και τη Μέση Ανατολή, η εφημερίδα Die Welt ανέσυρε πρόσφατα ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον και επίκαιρο παλαιότερο αφιέρωμά της με τίτλο «"Έσπερναν τον τρόμο στις καρδιές όλων των λαών" – Πώς οι Κέλτες κατέλαβαν την αρχαία Ελλάδα», που πρωτοδημοσιεύτηκε το 2020.
Το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης δεν είναι καθόλου καινούργιο. Μπορεί ο όρος «παγκοσμιοποίηση» να είναι σύγχρονος, η ιδέα όμως όχι. Η παγκοσμιοποίηση έκανε την πρώτη της εμφάνιση στην αρχαία ιστορία, η ελληνιστική εποχή αποτελεί μια «πρώιμη περίοδο παγκοσμιοποίησης».
O Μέγας Αλέξανδρος υπήρξε ο πρωτεργάτης της παγκοσμιοποίησης
Μεταξύ 334 και 323 προ Χριστού ο Μέγας Αλέξανδρος κατέκτησε την Περσική Αυτοκρατορία, συνδέοντας έτσι τη Μεσόγειο με την Ασία. Άνοιξε τα σύνορα προς την Ανατολή, μέχρι τα πέρατα της γης, προς την Ινδία. Με αυτόν ξεκίνησε όχι μόνο η μακρά ελληνιστική εποχή, αλλά και η διασύνδεση μεγάλων τμημάτων της Ευρώπης, της Ασίας και της Βόρειας Αφρικής και επομένως η παγκοσμιοποίηση.
Μετά τον πρόωρο θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου οι οι Διάδοχοί του διαμόρφωσαν τον ελληνιστικό παγκόσμιο πολιτισμό, ο οποίος εκτεινόταν από τον Ατλαντικό μέχρι την Ινδία.
Μητροπόλεις, κοσμοπολιτισμός και θρησκείες
Κατά συνέπεια στο πλαίσιο του αφιερώματος γίνεται εκτενής αναφορά στο έργο του ιστορικού Άγγελου Χανιώτη, ο οποίος εύστοχα αποκαλεί την αφήγησή του για την ελληνιστική περίοδο, «παγκόσμια ιστορία». («Η εποχή των Κατακτήσεων. Ο Ελληνικός κόσμος από τον Αλέξανδρο στον Αδριανό», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο Κρήτης 2018).
Ο Καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας και Κλασικών Σπουδών στη Σχολή Ιστορικών Μελετών του Ινστιτούτου Προηγμένων Σπουδών Μελετών στο Πρίνστον μπορεί να προσφέρει πειστικά επιχειρήματα για αυτό: την ισχυρή ιμπεριαλιστική τάση ως χαρακτηριστικό γνώρισμα της πολιτικής, τη στενή αλληλεπίδραση των πολιτικών εξελίξεων μεταξύ Ιταλίας, Αιγύπτου και Εγγύς Ανατολής, την αυξημένη κινητικότητα του πληθυσμού, την εξάπλωση του αστικού τρόπου ζωής και του πολιτισμού, τις τεχνολογικές και επιστημονικές εξελίξεις και τη σταδιακή ομογενοποίηση της γλώσσας, του πολιτισμού, της θρησκείας και των θεσμών.
Το άγαλμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου πάνω στον Βουκεφάλα στη Θεσσαλονίκη
Η άνοδος των μητροπόλεων, ο κοσμοπολιτισμός και ο τοπικός πατριωτισμός, οι τεχνολογικές καινοτομίες και οι νέες θρησκείες όπως ο Χριστιανισμός, καθώς και οι κοινωνικές συγκρούσεις και οι πόλεμοι είναι από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα αυτής της εποχής. Το βιβλίο του αποτελεί μια εμπεριστατωμένη επισκόπηση αυτοκρατόρων και επαρχιών, βασιλιάδων και πόλεων-κρατών, πολιτών και θρησκειών και σπάει την παραδοσιακή περιοδολόγηση της αρχαίας ιστορίας.
Ο Χανιώτης καταδεικνύει την ορμή και την κλίμακα αυτής της εξέλιξης, μεταξύ άλλων, αναφερόμενος στη σύντομη περίοδο από το 280 έως το 277 π.Χ. Λίγο πριν, οι τελευταίοι Διάδοχοι του Αλεξάνδρου, ο Σέλευκος και ο Λυσίμαχος, είχαν δώσει την αποφασιστική μάχη. Αν και ο Σέλευκος νίκησε, δολοφονήθηκε αμέσως. Έτσι, οι διάδοχοί του, οι Σελευκίδες, αρκέστηκαν στη Συρία, σε μέρη της Μικράς Ασίας και στη Μέση Ανατολή. Οι Πτολεμαίοι στην Αίγυπτο και τα γειτονικά της εδάφη. Ενώ η Μακεδονία και η Ελλάδα έπεσαν θύματα ταχέως μεταβαλλόμενων διεκδικητών.
«Οι Κέλτες έσπερναν τον τρόμο σε όλους τους λαούς»
Η άνοδος των μητροπόλεων, ο κοσμοπολιτισμός και ο τοπικός πατριωτισμός, οι τεχνολογικές καινοτομίες και οι νέες θρησκείες όπως ο Χριστιανισμός, καθώς και οι κοινωνικές συγκρούσεις και οι πόλεμοι είναι από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα αυτής της εποχής. Το βιβλίο του αποτελεί μια εμπεριστατωμένη επισκόπηση αυτοκρατόρων και επαρχιών, βασιλιάδων και πόλεων-κρατών, πολιτών και θρησκειών και σπάει την παραδοσιακή περιοδολόγηση της αρχαίας ιστορίας.
Ο Χανιώτης καταδεικνύει την ορμή και την κλίμακα αυτής της εξέλιξης, μεταξύ άλλων, αναφερόμενος στη σύντομη περίοδο από το 280 έως το 277 π.Χ. Λίγο πριν, οι τελευταίοι Διάδοχοι του Αλεξάνδρου, ο Σέλευκος και ο Λυσίμαχος, είχαν δώσει την αποφασιστική μάχη. Αν και ο Σέλευκος νίκησε, δολοφονήθηκε αμέσως. Έτσι, οι διάδοχοί του, οι Σελευκίδες, αρκέστηκαν στη Συρία, σε μέρη της Μικράς Ασίας και στη Μέση Ανατολή. Οι Πτολεμαίοι στην Αίγυπτο και τα γειτονικά της εδάφη. Ενώ η Μακεδονία και η Ελλάδα έπεσαν θύματα ταχέως μεταβαλλόμενων διεκδικητών.
«Οι Κέλτες έσπερναν τον τρόμο σε όλους τους λαούς»
Τον 3ο αιώνα π.Χ. οι Κέλτες έκαναν συχνές επιδρομές στα ελληνικά εδάφη και είχαν συνεχείς συγκρούσεις με τους Μακεδόνες βασιλείς
Τον 3ο αιώνα π.Χ., ο κόσμος του Αιγαίου επλήγη από ένα σοκ που ο Χανιώτης συγκρίνει με την 11η Σεπτεμβρίου 2001: Αρκετές κελτικές φυλές εισέβαλαν στη Μακεδονία και την Ελλάδα. Οι σύγχρονοι της εποχής εκείνης υπέθεταν ως κίνητρα την «έλλειψη γης ή την επιθυμία για λεηλασία» (Λίβιος), αλλά ο Χανιώτης αναφέρει και μια άλλη, παγκόσμια κινητήρια δύναμη: την επικοινωνία. «Οι Κέλτες δεν ήταν γεωγραφικά τόσο μακριά που να μην γνώριζαν τους πολέμους μεταξύ των Διαδόχων». Ήταν η πρώτη εισβολή στην Ελλάδα από τους Περσικούς Πολέμους, 200 χρόνια νωρίτερα.
Οι Έλληνες μπλόκαραν τον δρόμο των εισβολέων στις Θερμοπύλες, αλλά οι Κέλτες παρέκαμψαν το φράγμα και προέλασαν προς το Μαντείο των Δελφών.
Εν τω μεταξύ, μια άλλη κελτική ομάδα λεηλάτησε τη Μακεδονία. Ο Αντίγονος Γονατάς, γιος του Διαδόχου Δημητρίου, επιτέθηκε με το στράτευμά του στους εισβολείς και επικράτησε της συντριπτικής δύναμης των βαρβάρων, κερδίζοντας έτσι το στέμμα της Μακεδονίας.
Οι Κέλτες, ωστόσο, πολέμησαν και κατάφεραν να φτάσουν στα Δαρδανέλλια, όπου ο Νικομήδης της Βιθυνίας τους έκανε μια επικερδή προσφορά. Τους κάλεσε στη Μικρά Ασία, προκειμένου να τον απαλλάξουν από τους αντιπάλους του. Αλλά οι Κέλτες δεν σταμάτησαν εκεί. «Ενστάλαξαν τέτοιον τρόμο σε όλους τους λαούς, που όλοι, όπου κι αν πήγαιναν και όπου δεν πήγαιναν, υποτάσσονταν στην κυριαρχία τους», γράφει ο Ρωμαίος ιστορικός Λίβιος. Μόνο ο γιος του Σέλευκου, Αντίοχος, κατάφερε να νικήσει τους βαρβάρους.
Ο Πύρρος της Ηπείρου είχε επίσης αποβιβαστεί προηγουμένως στην Ιταλία, όπου οι κάτοικοι της ελληνικής πόλης Τάραντα τον είχαν καλέσει για βοήθεια εναντίον των ανερχόμενων Ρωμαίων. Ο Πύρρος επέστρεψε, έδιωξε για άλλη μια φορά τον Αντίγονο και αυτοανακηρύχθηκε βασιλιάς. Ωστόσο, αφού σκοτώθηκε σε οδομαχίες στο Άργος λίγα χρόνια αργότερα, οι Αντιγονίδες κατάφεραν τελικά να εγκατασταθούν στη Μακεδονία.
Αυτά τα περίπλοκα παιχνίδια εξουσίας καταδεικνύουν τις διαστάσεις της δίνης στην οποία έριξαν τον κόσμο φιλόδοξοι στρατηγοί. Οι ατελείωτοι πόλεμοι έφεραν φρικτά βάσανα στους λαούς, που λαχταρούσαν τη σωτηρία και τη λύτρωση.
Ελληνιστικός πολιτισμός – παγκόσμιος πολιτισμός
Ο ελληνιστικός πολιτισμός μέσω της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας εξελίχθηκε σε παγκόσμιο πολιτισμό
Το γεγονός ότι ο ελληνιστικός πολιτισμός μπόρεσε να γίνει παγκόσμιος πολιτισμός οφειλόταν ουσιαστικά στους Ρωμαίους. Έβαλαν τέλος στις διαμάχες για την εξουσία και δημιούργησαν μια τάξη στην οποία οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας μπόρεσαν να βρουν ενιαία έκφραση, την ελληνιστική κοινή.
Οι Κέλτες (Γαλάτες) εγκαταστάθηκαν σε μια περιοχή της Μικράς Ασίας που ονομάστηκε Γαλατία από αυτούς. Εκεί, γύρω στο 55 μ.Χ., έλαβαν την περίφημη επιστολή στην οποία ο Απόστολος Παύλος τους προέτρεπε: «Να βαστάζετε ο ένας τα βάρη του άλλου». Διότι και ο Χριστιανισμός ήταν προϊόν εκείνης της «μακράς εποχής», στην οποία Ανατολή και Δύση συναντήθηκαν εντελώς απροκατάληπτα.
Σε εποχές γεωπολιτικών ανακατατάξεων, η ιστορία των πολεμοχαρών κελτικών φυλών μας υπενθυμίζει πως παρά τις μεταβολές και τις δοκιμασίες, οι ταυτότητες επιβιώνουν μέσα από τη γλώσσα, την ιστορική μνήμη και τη συλλογική συνείδηση. Η ανάδειξη της διαχρονικής αξίας της πολιτισμικής ποικιλομορφίας είναι μια πολύτιμη κληρονομιά που μεταλαμπαδεύεται από γενιά σε γενιά.
Το γεγονός ότι ο ελληνιστικός πολιτισμός μπόρεσε να γίνει παγκόσμιος πολιτισμός οφειλόταν ουσιαστικά στους Ρωμαίους. Έβαλαν τέλος στις διαμάχες για την εξουσία και δημιούργησαν μια τάξη στην οποία οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας μπόρεσαν να βρουν ενιαία έκφραση, την ελληνιστική κοινή.
Οι Κέλτες (Γαλάτες) εγκαταστάθηκαν σε μια περιοχή της Μικράς Ασίας που ονομάστηκε Γαλατία από αυτούς. Εκεί, γύρω στο 55 μ.Χ., έλαβαν την περίφημη επιστολή στην οποία ο Απόστολος Παύλος τους προέτρεπε: «Να βαστάζετε ο ένας τα βάρη του άλλου». Διότι και ο Χριστιανισμός ήταν προϊόν εκείνης της «μακράς εποχής», στην οποία Ανατολή και Δύση συναντήθηκαν εντελώς απροκατάληπτα.
Σε εποχές γεωπολιτικών ανακατατάξεων, η ιστορία των πολεμοχαρών κελτικών φυλών μας υπενθυμίζει πως παρά τις μεταβολές και τις δοκιμασίες, οι ταυτότητες επιβιώνουν μέσα από τη γλώσσα, την ιστορική μνήμη και τη συλλογική συνείδηση. Η ανάδειξη της διαχρονικής αξίας της πολιτισμικής ποικιλομορφίας είναι μια πολύτιμη κληρονομιά που μεταλαμπαδεύεται από γενιά σε γενιά.
Μπέρτολτ Ζέβαλντ, Die Welt
Επιμέλεια: Ιοκάστη Κροντήρη -D.W