Ποιο είναι το πρώτο πράγμα που σκεφτόμαστε όταν ακούμε τη λέξη «ποντίκι»; Αν αντί για το μικρό τρωκτικό η σκέψη μετατοπίζεται πλέον στη συσκευή που συνδέεται με τον υπολογιστή, τότε ίσως η τεχνολογία έχει ήδη αρχίσει να αλλάζει όχι μόνο την καθημερινότητά μας, αλλά και τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η γλώσσα.
Αυτό ήταν ένα από τα παραδείγματα που χρησιμοποίησε η Νικολέττα Τσιτσανούδη - Μαλλίδη, Κοσμήτορας της Σχολής Επιστημών Αγωγής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, στην ομιλία της με τίτλο «Η ελληνική γλώσσα σε εποχές κρίσης και ψηφιακής κυριαρχίας» στο Aristotle Innovation Forum. Στην εισήγησή της ανέλυσε πώς οι κρίσεις, τα μέσα ενημέρωσης και η ψηφιακή κυριαρχία μετασχηματίζουν τη γλώσσα, επαναπροσδιορίζουν τις σημασίες των λέξεων και επηρεάζουν τον δημόσιο λόγο.
Όπως εξήγησε, σε περιόδους κρίσης η γλώσσα μετατρέπεται συχνά σε εργαλείο διαμόρφωσης συναίνεσης και συμμόρφωσης, ιδιαίτερα όταν κυριαρχούν ο φόβος και η αβεβαιότητα. «Με βάση τις αρχές της σύγχρονης γλωσσολογικής επιστήμης, μελετούμε τις γλωσσικές κατασκευές που προέρχονται από πολιτικά και οικονομικά κέντρα εξουσίας. Μέσα από θεμελιώδεις γλωσσολογικές αρχές προσεγγίζονται οι τακτικές διαμόρφωσης συναίνεσης ή ακόμη και υποταγής στον περιορισμό, όπως συνέβη κατά την πανδημική κρίση», ανέφερε.
Στάθηκε επίσης ιδιαίτερα στον τρόπο με τον οποίο αλλάζουν ξαφνικά οι σημασίες γνωστών λέξεων, ενώ παράλληλα δημιουργούνται νέοι όροι. Έφερε ως χαρακτηριστικά παραδείγματα τις λέξεις που κυριάρχησαν την περίοδο της πανδημίας, όπως «lockdown», «καραντίνα», «ατομική ευθύνη» και «κοινωνική αποστασιοποίηση», αλλά και τις λέξεις που συνδέθηκαν με την οικονομική κρίση και τα μνημόνια.
Όπως είπε, πολλές φορές οι νέες λέξεις λειτουργούν είτε ως εργαλεία εξουσίας είτε ως μορφές αντίδρασης της κοινωνίας. «Σε περιόδους κρίσης, όπως συνέβη με την πανδημία αλλά και νωρίτερα στην Ελλάδα, κατά την οικονομική και μνημονιακή κρίση, παρατηρείται το φαινόμενο να αλλάζουν μέσα σε μία νύχτα οι σημασίες γνωστών και οικείων λέξεων. Παράλληλα εμφανίζονται νεολογισμοί. Σε πολλές στιγμές της σύγχρονης ιστορίας, οι νεολογισμοί αναδύονται ως εργαλεία αποδόμησης της εξουσίας ή ως οχήματα κριτικής από την πλευρά των πολιτών», σημείωσε και πρόσθεσε ότι τα κοινωνικά δίκτυα επιταχύνουν αυτήν τη διαδικασία, καθώς εκεί παράγονται συνεχώς νέες εκφράσεις, λογοπαίγνια και σατιρικές λέξεις που αποτυπώνουν φόβο, θυμό ή δυσπιστία απέναντι στις πολιτικές που εφαρμόζονται.
Η «Φοβογλώσσα» και η δύναμη των λέξεων
Αναφερόμενη στο βιβλίο «φοβογλώσσα», που έγραψε μαζί με τον Νικόλα Πρεβελάκη, η κ. Τσιτσανούδη - Μαλλίδη παρουσίασε τον τίτλο ως έναν νεολογισμό που χρησιμοποίησαν για να περιγράψουν τη γλώσσα του φόβου που εμφανίζεται σε περιόδους κρίσεων. «Εισάγαμε τον όρο “ φοβογλώσσα” για να δείξουμε την επιδέξια εκμετάλλευση γλωσσικών μορφών. Ο στόχος είναι να επιβληθούν γρήγορα και αποτελεσματικά συγκεκριμένες στάσεις και συμπεριφορές στους ανθρώπους στο όνομα του καλού της ζωής», τόνισε.
Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία όπως είπε, παίζουν και οι μεταφορές που χρησιμοποιούνται συχνά στον δημόσιο λόγο. Για παράδειγμα, κατά την πανδημία χρησιμοποιήθηκαν εκφράσεις όπως «πόλεμος με τον αόρατο εχθρό», ενώ στην κλιματική κρίση κυριαρχούν λέξεις και εικόνες που συνδέονται με καταστροφή, συναγερμό και απειλή.
Η πανεπιστημιακός μίλησε ακόμη για τα «λεξιλόγια σε αναμονή», εξηγώντας ότι κάθε νέα κρίση δημιουργεί και νέο γλωσσικό υλικό. Έφερε ως παραδείγματα όρους όπως «ρύποι», «ανθρακικός προϋπολογισμός», «αέρια του θερμοκηπίου» και «αύξηση θερμοκρασίας», οι οποίοι χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο στην καθημερινότητα.
Τέλος, στάθηκε στον τρόπο με τον οποίο η τεχνολογία αλλάζει την ίδια τη σημασία λέξεων που κάποτε συνδέονταν αποκλειστικά με τη φύση. Όπως εξήγησε, η βασική σημασία της λέξης «cloud» δεν αφορά το σύννεφο αλλά την αποθήκευση δεδομένων στο διαδίκτυο. Η κ. Τσιτσανούδη - Μαλλίδη προειδοποίησε ακόμη ότι οι συνεχείς αλλαγές στη γλώσσα επηρεάζουν και την εκπαίδευση, καθώς οι μαθητές δυσκολεύονται πολλές φορές να προσεγγίσουν κριτικά τον δημόσιο λόγο. «Οι επιβαλλόμενες αλλαγές σημασίας μπορούν να απορρυθμίσουν ακόμη και την εκπαιδευτική διαδικασία, ειδικά τη γλωσσική διδασκαλία. Η γλώσσα του φόβου και η εργαλειοποίησή της δεν εντοπίζονται αποκλειστικά στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης. Εξαπλώνονται ταχύτατα στα κοινωνικά δίκτυα, δημιουργώντας κύματα πανικού και δυσπιστίας», κατέληξε.
ΑΠΕ-ΜΠΕ